VẤN ĐỀ CẢI CÁCH CỦA TRUNG QUỐC - Kỳ 1

Người Trung Quốc sáng chế ra thuốc súng, la bàn, bánh xe nước (guồng nước), tiền giấy, hệ thống tín dụng từ xa, hệ thống dịch vụ dân sự, khuyến khích tài năng. Cho tới đầu thế kỉ 19, nền kinh tế Trung Quốc đã mở cửa và định hướng thị trường hơn các nền kinh tế Châu Âu. Tuy nhiên, ngày nay, rất nhiều người cho rằng phương Tây mới là cái nôi của những bộ óc kinh doanh sáng tạo và những nhà cải cách, còn Trung Quốc chủ yếu được coi là miền đất của những học giả tầm chương trích cú – nơi mà nghiên cứu và triển khai rất được coi trọng, nhưng đột phá lại không mấy thành công.

Khi chúng ta hỏi tại sao, có vô vàn câu trả lời. Một số người đổ lỗi cho các kĩ sư. Jason Lim, biên tập viên của trang TechNode, đã bình luận: “Hầu hết các dự án khởi nghiệp của Trung Quốc không được tạo ra bởi các nhà thiết kế hay nghệ sĩ mà bởi các kỹ sư, những người không có sự sáng tạo về những ý tưởng hay thiết kế mới”.

Những người khác đổ lỗi cho chính phủ vì sự thất bại trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ ở quy mô chưa lớn từng thấy. Họ chỉ ra rằng, các sản phẩm của Apple bị làm nhái ở mọi nơi trên thế giới, nhưng chỉ Trung Quốc mới có thể mở những cửa hàng  nhái hệt Apple với những nhân viên đang nghĩ mình làm việc cho công ty gốc của Mỹ.

Vẫn có cả những người đổ lỗi cho hệ thống giáo dục của Trung Quốc, với phiên bản hiện đại hóa của nó được học giả Nhật Bản Ichisada Miyazaki gọi là “Địa ngục thi cử của Trung Quốc”. Làm sao các sinh viên, những người chỉ tập trung vào điểm số, có thể trở thành những người cải cách?

Từ kinh nghiệm và nghiên cứu thực địa trong hàng thập kỉ của chúng tôi về Trung Quốc, với hàng tá các trường hợp đã tổng hợp, chúng tôi thấy rằng từng nguyên trên đều có phần đúng (nhưng chúng tôi cũng phải chỉ ra rằng có rất nhiều những công ty có tính sáng tạo nhất của phương Tây được thành lập bởi các kỹ sư). Tuy nhiên, những lời chỉ trích này không nói nên toàn bộ câu chuyện. Trung Quốc không thiếu doanh nhân và nhu cầu thị trường. Đồng thời, với một chính phủ giàu có và quyết tâm chính trị của mình, Trung Quốc có tiềm năng đưa ra các chính sách kinh tế, xây dựng các cơ sở giáo dục và nghiên cứu để đánh bật Hoa Kỳ ra khỏi vị trí thống trị. Nhưng liệu người ta có nhìn ra sự tiềm năng ấy? Chúng tôi thấy những thách thức đáng kể.

Một cái nhìn tổng thể về sự cách tân đang diễn ra tại Trung Quốc – từ trên xuống, từ dưới lên, thông qua sát nhập, và thông qua giáo dục –cho thấy rõ sự phức tạp của vấn đề này, nổi bật lên là cam kết và các vấn đề Trung Quốc đang đối mặt trên con đường trở thành người cách tân dẫn đầu thế giới.

Cách tân từ trên xuống

Trong bản “Kế Hoạch Trung và Dài Hạn cho Phát Triển Khoa Học và Công Nghệ”  năm 2006, chính phủ Trung Quốc tuyên bố về ý định biến Trung Quốc thành một “xã hội tiên tiến” trước năm 2020, và trở thành quốc gia hàng  đầu trên thế giới trong khoa học và công nghệ trước năm 2050. Đó không chỉ là tuyên bố suông. Bắc Kinh có truyền thống đưa ra chính sách và tạo ra động lực, khuyến khích, sau đó là quan sát các người dân, cùng với bộ máy hành chính địa phương, tới tận cấp làng xã, thực hiện những chính sách này.

Trên thực tế, trong gần 40 năm, chính phủ Trung Quốc đã dùng một lượng lớn tiền và quyết tâm chính trị để tạo ra sự cải tiến từ thượng tầng. Trong những năm 1980 and 1990, Trung Quốc thành lập Quỹ Khoa Học Tự Nhiên Quốc Gia và chương trình Phòng Nghiên Cứu Trọng Điểm Quốc Gia, và cải tiến Viện khoa học Trung Quốc vốn dựa trên mô hình của Liên Xô để tài trợ cho các nghiên cứu tiền thương mại của các trường đại học theo tiêu chí đánh giá ngang hàng (thay vì các tiêu chí chính trị), rất giống với cách mà Quỹ Khoa Học quốc Gia Hoa Kỳ thực hiện. Đồng thời, với sự ủng hộ của chính quyền địa phương, chính phủ bỏ vốn để phát triển các khu công nghệ cao để tiếp tục đổi mới thương mại hóa. Kể từ khi khu công nghiệp đầu tiên như vậy được xây dựng tại Thẩm Quyến vào năm 1985, nó đã phát triển đến mức trở thành điểm tham quan phổ biến của các tour du lịch ở bất kỳ thành phố lớn nào của Trung Quốc.

Sức mạnh của chính phủ trong việc định hình các ngành công nghiệp sáng tạo non trẻ có thể thấy thông qua các tác động của chính sách đối với ngành công nghiệp tua bin gió. Năm 2002, chính phủ đề khởi qui trình đấu thầu mở cho các dự án trang trại gió nhằm khuyến khích cạnh tranh giữa các nhà sản xuất tua bin.. Hàng nhập khẩu từ nước ngoài nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường Trung Quốc non trẻ. Khi thực trạng này tiếp tục xảy ra ở những ngành công nghiệp khác. Chính phủ đã yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước phải sử dụng ít nhất 70% linh kiện do các công ty nội sản xuất. Các công ty nước ngoài tiếp tục đầu tư trực tiếp vào Trung Quốc, nhưng đến năm 2009, 6 trong 10 công ty tua bin gió lớn nhất là của Trung Quốc. Điều này giải thích  sự tăng trưởng  triển thị phần tổng doanh thu đáng kinh ngạc của các công ty nội địa, từ 51% năm 2006 lên 93% năm 2010.

Mục tiêu của ”Kế hoạch Trung và Dài hạn” năm 2006 là giảm sự phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu xuống còn dưới 30% trong vòng vài năm, tăng nguồn vốn R&D nội địa, và đi tắt đón đầu các đối thủ nước ngoài, trong những khu vực được chính phủ xác định là “các ngành chiến lược mới nổi”, bao gồm: công nghệ sinh học, công nghệ năng lượng hiệu quả, máy móc sản xuất, công nghệ thông tin và nguyên liệu cao cấp. Để đạt được điều này, chính phủ Trung Quốc trợ cấp xuất khẩu cho các công ty nội và ban hành chính sách yêu cầu các Bộ Ngành và các DNNN mua hàng, nếu có thể, từ các công ty TRUNG QUỐC. Mặc dù cho rằng các hành động đó vi phạm các điều khoản giữa Trung Quốc và Tổ chức Thương mại thế giới, rất ít các công ty quốc tế rút lui mà, thay vào đó là chấp nhận ủng hộ đổi mới sáng tạo ở Trung Quốc.

Thực tế,  nếu như trong năm 2004 có khoảng 600 trung tâm R&D nước ngoài ở Trung Quốc thìđến năm 2010, con số này đã lên gấp đôi, và quy mô cũng như tầm quan trọng chiến lược của các trung tâm này cũng tăng lên. Cùng năm đó Pfizer chuyển trụ sở khu vực Châu Á đến Thượng Hải. Năm 2011, Microsoft mở trung tâm R&D Châu Á Thái Bình Dương ở Bắc Kinh, và General Motors mở Trung tâm kỹ thuật cao bao gồm  phòng kỹ thuật và thiết kế. Các trụ sở R&D Châu Á của Merck ở Bắc Kinh được lên kế hoạch đưa vào hoạt động vào năm 2014

Khả năng của Trung Quốc trong việc đặt ra và hiện thực hóa các mục tiêu tham vọng có lẽ được thể hiện thuyết phục nhất thông qua sự ủng hộ của chính phủ đối với  đường sắt cao tốc và nỗ lực đưa người lên mặt trăng. Cả hai dự án khổng lồ này đều đòi hỏi nguồn tài chính gần như không thể đáp ứng được ở phương Tây và khả năng sáng chế và mô phỏng hàng loạt công nghệ.. Chúng tôi tin những tham vọng đó có thể tạo ra những bước nhảy vọt trong sáng tạo đổi mới giống như cách mà những chương trình được chính phủ đầu tư ở Mỹ đã thành công trong nửa cuối thế kỉ 20.(Còn tiếp)

Dịch giả: Nguyễn Xuân Thành - The Keynesian Association