TRIỂN VỌNG VÀ HIỂM HỌA TỪ TÌNH TRẠNG PHỤC HỒI Ở NGA - Kỳ 2 (Kết thúc)

Tuy nhiên, sau khi Putin trở thành tổng thống, ông công khai chỉ trích “phương pháp khai thác tài nguyên thuộc địa kiểu Nga” và xác định sẽ giành cho phía các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước nhiều quyền lực hơn.

Việc kinh doanh tại Nga

Khi chính phủ Nga trở lên quyền lực hơn, các công ty nội địa và công ty đa quốc gia muốn hoạt động kinh doanh tại quốc gia này đã dần có được một môi trường kinh doanh minh bạch. Sẽ không còn sự nghi ngờ nào nữa về việc ai sẽ chịu trách nhiệm và những gì chính phủ muốn. Sẽ có một lượng tiền được tạo ra ở Nga nếu các doanh nghiệp chấp nhận theo luật chơi được áp dụng khi Putin còn là tổng thống. Xét ví dụ về ba công ty đa quốc gia sử dụng các phương thức tiếp cận khác nhau để thâm nhập thị trường công nghiệp năng lượng và đã đạt được những mức độ thành công khác nhau. Trong mỗi trường hợp, chính phủ Nga đều có sự trợ giúp trong việc quyết định vận mệnh của công ty.

Những tổn thất của Shell

Vào những năm 1990, Royal Dutch Shell muốn xây dựng và điều hành một dự án dầu khí với quy mô khổng lồ là Sakhalin II trên đảo Sakhalin. Hiệp hội dẫn đầu của Shell tại bốn doanh nghiệp nước ngoài đã khởi công Công ty đầu tư năng lượng Skhalin (SEIC) vào năm 1994 và đã ký một thỏa thuận về việc phân chia sản lượng với chính phủ Nga để họ cho phép Shell và các đối tác có thể thu hồi vồn đầu tư dự án trước khi chính phủ Nga dồn những khoản phúc lợi tài chính đáng kể lại. Lợi ích của Shell và những người thuộc chính phủ Nga là phù hợp vào thời điểm đó vì hai lý do: Một là, việc phân quyền khi ra quyết định về chính trị và kinh tế, vì vậy Shell hoạt động chỉ để thu về sự hỗ trợ không xứng đáng từ chính quyền địa phương. Hai là, Nga cần sự đầu tư từ những doanh nghiệp nước ngoài bởi vì sau đó giá dầu và gas đã không còn đắt như trước.

Tuy nhiên, sau khi Putin trở thành tổng thống, ông công khai chỉ trích “phương pháp khai thác tài nguyên thuộc địa kiểu Nga” và xác định sẽ giành cho phía các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước nhiều quyền lực hơn. Điều này đã làm thay đổi vị thế của Shell. Vào năm 2004, Sakhalin II phải chịu cảnh giống một quả trứng Fabergé vì Shell không có bất kỳ một đối tác người Nga nào trong dự án đó. Nhận thấy điều đó, các công ty đa quốc gia đã đàm phán nhằm tạo liên minh với công ty độc quyền về khí gas thuộc kiểm soát của nhà nước như Gazprom, nhưng các công ty này vẫn phản đối việc giao quyền kiểm soát cho các công ty Nga. Sau nhiều cuộc đàm phán kéo dài, thì vào tháng 6 năm 2005, Shell đã đồng ý để Gazprom tham gia vào dự án với cổ phần nhỏ. Những cuộc thương thảo này được dựa trên sự khẳng định của Shell rằng dự án sẽ được triển khai trong giới hạn ngân sách.

Khoảng một tuần sau đó, Shell thông báo rằng chi phí để phát triển Sakhalin II sẽ nhiều gấp đôi và lên đến 20 tỷ đô la. Bởi vậy, tiền đề chính của cuộc đàm phán với Gapzprom đã có những thiếu sót. Những nhà đàm phán của Shell có thể không biết hoặc là đã quyết định không tiết lộ về các chi phí phát sinh. Gapzprom thì bực tức trong khi chính phủ Nga lại thích thú. Nhà nước đã đáp trả: Các quan chức đã nhanh chóng công bố SEIC đã gây ra thiệt hại môi trường trị giá 50 tỷ đô la và công ty cần phải bồi thường. Việc bị đòi bồi thường đã đầy Shell về thế phòng ngự, Sakhalin II suy yếu, và rốt cuộc, công ty đa quốc gia này đã phải khuất phục theo mong muốn ngầm định của nhà nước. Tháng 12 năm 2006, Gazprom thu mua lại phần lớn cổ phần. Gazpom đã đền bù cho Shell một khoản kha khá, nhưng Gazpom hiện nay đang điều hành tất cả mọi mặt trong việc phát triển Sakhalin II – đúng như mong muốn của điện Kremlin.

BP lấy lại thế cân bằng

BP gia nhập thị trường Nga vào năm 1992 bằng việc đầu tư 500 triệu $ để mua 10% cổ phiếu huy động vốn của một công ty dầu mỏ thuộc sở hữu tư nhận tại Nga là Sidanco. Sau đó nó giám sát không cần sự giúp đỡ khi đối thủ là TNK, thao túng các vụ án phá sản để nắm bắt một vài tài sản đáng giá của Sidanco. Sau một vài năm phàn nàn với chính quyền Nga, tòa án và báo chí, cuối cùng vào năm 2003 BP cũng đưa ra thông báo sẽ đầu tư 6.15 tỷ $ cho 50% cổ phần tại một công ty dầu thô mới thành lập ở Nga, với tên gọi TNK-BP. Mặc dù việc nó xảy ra như thế nào là không rõ ràng nhưng có thể là nhà nước đã quyết định rằng các công ty Nga không nên can thiệp vào các tập đoàn nước ngoài và nên kết thúc cuộc tranh cãi đáng xấu hổ bằng cách buộc TNK trở thành liên minh của BP.

Enel liên kết

Enel, một công ty điện lực của Ý, muốn xây dựng hoạt động kinh doanh ở Nga bằng cách mua cổ phần của RAO UES, công ty độc quyền điện lực ở Nga, khi họ trở thành những thực thể tư nhân. Công ty của Ý tin rằng sự đầu tư này của họ sẽ là an toàn nếu nó có thể quảng bá rằng họ có hứng thú với sự phát triển nền kinh tế Nga. Để làm thỏa mãn điện Kremlin, Enel đã tình nguyện đứng ra phát triển ngành khí đốt tự nhiên trong mối quan hệ hợp tác với Gazprom và cung cấp điện cho thị trường địa phương. Với vốn đầu tư khoảng 5.5 tỷ $, nó đã mua cổ phiếu thiểu số trong ngành hydrocarbons, cổ phiếu nắm quyền kiểm soát trong OGK-5, là một trong những công ty cung cấp điện lớn nhất ở Nga, và số cổ phiếu gần như là đa số trong công ty bán điện RusEnergiSByt. Enel là một trong những doanh nghiệp năng lượng nước ngoài đầu tiên kinh doanh theo hướng hội nhập theo chiều dọc tại Nga, và triển vọng trong tương lai có vẻ sáng sủa.

Mục đích của các doanh nghiệp hoạt đông kinh doanh ở Nga hiện nay tương đối rõ rang. Vào những năm 1990, mục tiêu chỉ là tìm kiếm các oligarch phù hợp làm đối tác – những người sẽ không lừa gạt bạn và có thể bảo về bạn trước những oligarch khác. Hiện nay nhà nước phải trở thành đối tác được lựa chọn, và chương trình nghị sự phải góp phần định hướng chiến lược công ty. Các công ty đa quốc gia phải đặc biệt chú ý ăn khớp với sự quy định phổ biến về lợi ích quốc gia của Nga; họ không thể hi vọng sẽ thành công nếu đi ngược lại những điều này. May mắn là, bởi vì các nhà lãnh đạo Nga cần các doanh nghiệp để tạo ra lợi nhuận, đóng thuế, nên họ rất vui lòng để các công ty đa quốc gia liên minh với các công ty nhà nước hoặc các tập đoàn liên doanh liên kết với nhà nước.

VỚI RỦI RO của sự sụp đổ thế lực đứng đằng sau nó, hiểm họa lớn nhất mà Nga đang phải đối mặt là sự khao khát quyền lực vô hạn tại điện Kremlin. Khi nhà nước trở nên mạnh hơn, nó có thể dễ dàng sa vào sự cám dỗ của chế độ độc tài đủ lông đủ cánh. Nó không thể lại trở thành nền kinh tế xã hội chủ nghĩa được nữa, nhưng nó có thể trở thành nhà nước theo chủ nghĩa nghiệp đoàn được vận hành bởi sự hợp tác giữa người dân và các nhà lãnh đạo khu vực tư nhân nhằm tạo ra của cải vật chất. Điều này sẽ cản trở mục tiêu lâu dài của việc phát triển nên kinh tế theo chiều rộng, lấy việc đổi mới làm trung tâm. Medvedev đã có thời gian lại cảnh báo rằng nước Nga sẽ còn gặp bất hạnh trừ khi cả kinh tế và xã hội được hiện đại hóa. Những người đứng đầu giới chính trị nước Nga rất hiểu điều này, và vẫn đang tiếp tục lựa chọn theo đuổi mô hình chủ nghĩa tư bản đặc trưng của Nga – tầng lớp trung gian quá nhiều trong khi chính phủ lại quá ít. Đó chỉ là sự kiểm tra ngầm nhắm cảnh báo việc nước Nga vì để thúc đẩy phát triển kinh tế mà trở nên độc tài và tính toán.

Nga chỉ được dự đoán có triển vọng cũng như các thành viên còn lại của bộ tứ BRIC; sẽ không còn tham nhũng, bạo lực, hay ngả về biến động thế lực. Trong thực tế việc đối phó với chủ nghĩa tư bản do nhà nước lãnh đạo còn dễ dàng hơn việc hiều được chế độ đơn đảng của Trung Quốc, chế độ độc tài theo cấp độ hay chế độ đa đảng của Ấn Độ, nền dân chủ hỗn tạp. Ngày nay vì Nga đã trở nên đối lập với các giai đoạn khác trong hai thập kỷ qua, nhà nước Nga đã có quyền tự chủ, có khả năng và tính hợp pháp để tiếp tục định hướng lại nền kinh tế thị trường. Giờ đây việc đầu tư vào Nga đã trở nên an toàn hơn khoảng thời gian tháng 12 năm 1991 hay tháng 12 năm 1999 – miễn là bạn hiểu rõ động thái chính trị và chọn được cho mình đối tác phù hợp, có thể là nhà nước hoặc là một tập đoàn liên kết mật thiết với nó. Như vậy, không quan tâm đến vai trò của nhà nước, với những trường hợp điển hình trong lịch sử kinh tế, là hành động thiếu thận trọng và vô cùng rủi ro nếu kinh doanh ở Nga.

Đọc kỳ 1 tại: http://www.thekeynesian.com/2015/04/chinhphu-do-putin-cam-quyen-cuu-nguy.html